Tư Trị Thông Giám - Tập 12
Trong suốt chiều dài hơn 5.000 năm lịch sử Trung Hoa, có hai bộ sử được tôn xưng là “Sử học song bích”. Đó chính là Sử ký của Tư Mã Thiên và Tư trị thông giám của Tư Mã Quang. Đây là hai tác phẩm mà bất kỳ ai muốn tìm hiểu lịch sử Trung Quốc đều không thể bỏ qua.
Tư trị thông giám là bộ sử đồ sộ và quan trọng bậc nhất về lịch sử Trung Quốc, được viết theo thể biên niên. Nội dung của nó bao trùm một khoảng thời gian lịch sử rất dài, bắt đầu từ Chu Uy Liệt vương thời nhà Chu (403 trước Công nguyên), và kết thúc vào đời Chu Hiển Đức nhà Hậu Chu (959 sau Công nguyên), tổng cộng 1.362 năm, xuyên suốt 16 triều đại chính thống. Toàn sách hơn 300 vạn chữ. Ngoài ra, còn có 30 quyển Mục lục, 30 quyển Khảo dị (khảo sát sự giống và khác nhau), nâng tổng số quyển lên thành 354 quyển.
Tiếp nối Tập 11 xoay quanh thời kỳ Nam - Bắc triều, Tư trị thông giám Tập 12 đánh dấu bước chuyển đặc biệt quan trọng trong toàn bộ hệ thống Tư trị thông giám khi chính thức mở ra phần Đường kỷ - giai đoạn phồn vinh, rực rỡ và ảnh hưởng sâu rộng bậc nhất lịch sử Trung Hoa. Tập này tái hiện 53 năm lịch sử bản lề (618 - 670) đưa người đọc đi từ đống đổ nát của thời Tùy mạt, đến buổi bình minh rực rỡ của kỷ nguyên Trinh Quán và những bước chuyển mình đầy kịch tính dưới thời Cao tông.
Mở đầu tập sách là bức tranh toàn cảnh về cục diện “Tùy mạt Đường sơ” phân liệt. Trong bối cảnh thiên hạ đại loạn, Lý Uyên khởi binh ở Thái Nguyên, từng bước đánh bại các thế lực cát cứ để lập nên triều Đường, từ đó cho thấy nghệ thuật tập hợp lực lượng của một nhà chính trị lão luyện. Tuy nhiên, sự ra đời của một đế quốc mới không đồng nghĩa với hòa bình ngay lập tức. Những năm đầu Đường triều vẫn đầy biến động với các cuộc tranh đoạt quyền lực, nổi bật là sự biến Huyền Vũ môn - sự kiện làm thay đổi vận mệnh triều đại khi Lý Thế Dân giành được ngôi vị.
Dưới thời Đường Thái Tông, lịch sử Trung Hoa bước vào thời kỳ Trinh Quán chi trị - một trong những giai đoạn thịnh trị nổi tiếng nhất. Đây là giai đoạn mà triết lý “lấy dân làm gốc” được hiện thực hóa một cách triệt để nhất, để lại nhiều bài học kinh điển về nghệ thuật “văn trị”. Đường Thái Tông không chỉ giỏi chinh chiến mà còn nổi tiếng bởi khả năng tiếp nhận lời can gián, trọng dụng hiền thần và duy trì sự cân bằng giữa hoàng quyền với bộ máy quan lại.
Sau thời kỳ cực thịnh của Đường Thái Tông, tập 12 tiếp tục dẫn người đọc đến giai đoạn đầu thời Đường Cao Tông - thời kỳ bắt đầu xuất hiện những chuyển động âm thầm nhưng sâu sắc trong nội bộ hoàng quyền. Những biến đổi về cán cân quyền lực, ảnh hưởng ngày càng lớn của hậu cung cùng các vấn đề nảy sinh trong quá trình mở rộng đế quốc đã cho thấy dấu hiệu chuyển mình của Đại Đường sau thời kỳ hoàng kim đầu tiên.
Bên cạnh những biến động cung đình, tập 12 còn mở ra góc nhìn phong phú về sự giao thoa văn hóa mãnh liệt. Đây là thời kỳ kinh đô Trường An vừa là trung tâm quyền lực của người Hán vừa là điểm hội tụ của các nền văn minh phương Tây, Trung Á và Ấn Độ. Sự xuất hiện của sứ thần, thương nhân và tăng lữ ngoại quốc cho thấy một xã hội sẵn sàng tiếp nhận những giá trị mới, góp phần tạo nên khí chất hào sảng của Đại Đường và đặt nền móng cho sự phát triển rực rỡ của văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật trong các thế kỷ tiếp theo.
Một trong những điểm đặc biệt nhất của tập 12 là phương thức biên soạn “chép gối đầu”. Nếu các phần trước thường khép lại tương đối rõ theo từng giai đoạn hay triều đại, thì từ phần Đường kỷ, mạch sử được triển khai liên tục từ quyển này sang quyển khác như một dòng chảy không đứt đoạn, các sự kiện soi chiếu và lý giải lẫn nhau, tạo nên bức tranh toàn cảnh về sự vận hành của hoàng quyền.
Cao tổ sáng nghiệp, Thái Tông dựng thái bình, Cao tông sửa triều cương. Mỗi quyết sách, mỗi trận đánh hay mỗi cuộc thanh trừng được chép lại đều đi kèm với nhận định sắc bén về nhân quả, hướng người đọc đến việc suy ngẫm về nguyên nhân hưng suy của triều đại, về mối quan hệ giữa quân chủ và bề tôi, giữa quyền lực và nhân tâm. Chính điều đó khiến bộ sách vượt xa giá trị của một tác phẩm sử học thông thường để trở thành “kỳ thư trị quốc” được các thế hệ quân vương, học giả và người yêu lịch sử coi trọng suốt hàng nghìn năm.
