Đức Phật - Tiểu Sử Của Một Huyền Thoại
“Đức Phật - Tiểu sử của một huyền thoại” của Donald S. Lopez Jr. - một học giả hàng đầu về Phật học - là cuốn sách nghiên cứu về hình tượng Đức Phật trong lịch sử tư tưởng với tư cách biểu tượng tôn giáo thay vì truy tìm một chân dung thuần "lịch sử".
Cuốn sách gồm hai phần với 14 chương:
Phần I: Đức Phật Kể Chuyện Đời Ngài với 10 chương: Đức Phật Thị Hiện, Hài Nhi Chào Đời, Thái Tử Trong Điện ngọc, Đại Khởi, Sáu Năm Tu Khổ Hạnh, Ma Vương tấn công, Đêm Giác Ngộ Bảy Tuần Trong Rừng Đến Vườn Nai và Nhập Niết bàn, tác giả đưa người đọc đi qua toàn bộ hành trình của Đức Phật, bắt đầu từ những tiền kiếp của Bồ tát, lời thệ nguyện trước Phật Nhiên Đăng, cho đến lần thị hiện cuối cùng trong cõi người. Những sự kiện quen thuộc như sự đản sinh kỳ diệu của Thái tử Tất Đạt Đa, bốn lần ra khỏi cửa thành, sáu năm tu khổ hạnh, chiến thắng Ma Vương dưới cội Bồ Đề, đêm giác ngộ, lần đầu chuyển bánh xe Pháp tại Vườn Nai và cuối cùng là nhập Niết-bàn đều được thuật lại đầy đủ theo truyền thống kinh điển. Đây là một thế giới nơi chư thiên, rồng thần, các điềm lành và những phép màu luôn hiện diện; nơi Đức Phật không chỉ là một con người giác ngộ mà còn là một bậc Đại Nhân với ba mươi hai tướng tốt, tám mươi tướng phụ và sứ mệnh vượt lên trên đời sống phàm tục.
Tuy nhiên, Phần II: Liệu Đức Phật có tồn tại? với 4 chương: Niên Đại và Giáo Pháp, Bảo Tháp Và Kinh Điển, Một Rừng Giả Thuyết và Nỗi Kinh Hoàng Của Giác Ngộ mới là điểm tạo nên nét riêng của cuốn sách. Donald J. Lopez Jr. khảo sát các bằng chứng khảo cổ, văn bản cổ và lịch sử nghiên cứu Phật giáo để đặt câu hỏi: liệu có thể tìm thấy một một “Đức Phật bằng xương bằng thịt” ẩn sau các truyền thuyết? Ông phân tích các bia ký thời A Dục Vương, sự hình thành của kinh tạng qua truyền khẩu, những tranh luận về niên đại của Đức Phật cũng như các giả thuyết của giới học giả phương Tây từ thế kỷ XIX đến nay.
Theo tác giả, việc cố gắng loại bỏ các yếu tố siêu nhiên để xây dựng hình ảnh Đức Phật như một triết gia duy lý hay một nhà cải cách tôn giáo. Nhưng chính cách tiếp cận đó lại làm mất đi điều cốt lõi của truyền thống Phật giáo. Đức Phật trong niềm tin của hàng triệu Phật tử chưa bao giờ chỉ là một nhân vật lịch sử. Ngài hiện hữu thông qua những câu chuyện, biểu tượng, giáo pháp và các phép màu được lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Vì vậy, việc cố gắng tách riêng "con người lịch sử" khỏi "Đức Phật huyền thoại" không giúp hiểu Phật giáo rõ hơn mà có thể làm sai lệch chính đối tượng cần nghiên cứu.
Điểm đáng chú ý của cuốn sách là sự cân bằng giữa học thuật và kể chuyện. Donald J. Lopez Jr. không phủ nhận giá trị của nghiên cứu lịch sử, nhưng cũng không xem thần thoại là những chi tiết cần loại bỏ. Ông cho thấy thần thoại không đơn thuần là hư cấu, mà là phương thức để các cộng đồng Phật giáo diễn đạt những chân lý và lý tưởng tinh thần vượt ngoài khuôn khổ của một bản tiểu sử thông thường.
Bằng cách đặt lại câu hỏi về ranh giới giữa lịch sử và huyền thoại, “Đức Phật – Tiểu sử của một huyền thoại” mở ra một góc nhìn khác về cuộc đời Đức Phật: không phải như một nhân vật cần được "giải mã", mà như một hình tượng tôn giáo được kiến tạo, gìn giữ và không ngừng tái diễn giải trong nhiều bối cảnh văn hóa. Đây là một công trình phù hợp với những độc giả quan tâm đến Phật học, lịch sử tôn giáo, nghiên cứu văn hóa cũng như những ai muốn hiểu sâu hơn về cách hình tượng Đức Phật đã trở thành nguồn cảm hứng tinh thần bền bỉ suốt hơn hai nghìn năm.
Bìa sách lấy cảm hứng từ bức tranh The Buddha của Odilon Redon (1840–1916), khắc họa Đức Phật thiền định giữa thiên nhiên rực rỡ, biểu trưng cho sự hòa hợp với vạn vật và hành trình khám phá thế giới nội tâm.
THÔNG TIN TÁC GIẢ
Donald S. Lopez Jr. (sinh năm 1952)
Giáo sư về Phật giáo và Tây Tạng học tại Đại học Michigan, Hoa Kỳ. Ông được giới hàn lâm quốc tế công nhận là một trong những học giả hàng đầu đương đại về lịch sử Phật giáo, văn học Phật giáo Ấn Độ –Tây Tạng và đặc biệt là quá trình tiếp nhận, kiến tạo hình ảnh Phật giáo tại phương Tây.
Ngoài Đức Phật – Tiểu sử của một huyền thoại, ông còn là tác giả của nhiều công trình giá trị khác, trong đó có hai tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt là Tử thư Tây Tạng: Tiểu sử và Kinh Pháp Hoa: Tiểu sử. Ông cũng là biên tập viên mảng Phật giáo cho tuyển tập bách khoa danh giá The Norton Anthology of World Religions.
TRÍCH ĐOẠN/ CÂU QUOTE HAY
“Kể từ khi Đức Phật được Clement thành Alexandria nhắc tới lần đầu tiên vào khoảng năm 200, người châu Âu đã có quan điểm riêng, những quan điểm cực kỳ khác nhau về Đức Phật; trong nhiều thế kỷ, họ xem Ngài như một ngẫu tượng và là người truyền bá tín ngưỡng thờ ngẫu tượng. Mãi tới thế kỷ 19, Ngài mới được sùng mộ như một nhà tiên tri của phong trào Khai sáng đương thời, thuyết giảng về sự giải thoát khỏi khổ đau, tình huynh đệ trong tăng đoàn và sự bình đẳng giữa các thành viên thuộc mọi giai cấp. Đối với những người khác, Ngài trở thành một anh hùng lãng mạn say sưa diễn xướng bằng thể thơ iambic pentameteri. Và đối với những người khác nữa, Đức Phật chỉ là một huyền thoại. Ngài chưa từng tồn tại.
Những góc nhìn khác biệt và lâu đời như vậy rõ ràng là thách thức đối với người viết tiểu sử Đức Phật. Khởi phát vào thế kỷ 2, tức là nhiều thế kỷ sau khi Ngài nhập diệt, các bản tiểu sử Đức Phật bắt đầu xuất hiện ở Ấn Độ. Các bản văn đó được dịch ở Trung Quốc và Tây Tạng, rồi những tiểu sử khác lại ra đời trên chính những nơi này; quá trình đó tiếp diễn ở các quốc gia Phật giáo cho đến ngày nay. Từ năm 1972 đến năm 1983, nghệ sĩ Nhật Bản Osamu Tezuka đã sáng tác bộ truyện tranh tám tập về cuộc đời Đức Phật. Lịch sử các bản tiểu sử Đức Phật trong Phật giáo có thể soạn thành cả tập sách hoàn chỉnh. Nhưng cuốn sách của tôi không phải như vậy.”
“Đức Phật xuất hiện ở hàng trăm cảnh trong luật tạng, khi một tăng hay ni có hành vi sai trái, và Đức Phật thiết lập giới điều. Nhưng chọn chi tiết nào trong số đó, và chi tiết nào mang tính chất tiểu sử? Người viết tiểu sử hiện đại buộc phải có một hình dung về Đức Phật trước khi bắt đầu, rồi gom vào những yếu tố chiếu theo hình dung đó và loại trừ những gì không phù hợp: triết gia duy lý, nhà huyền tu, thực tại vũ trụ vĩnh hằng, vị cứu tinh từ bi, đạo sư mật giáo. Đức Phật mang tất cả các chân dung ấy. Tuy nhiên, làm sao Ngài có thể là tất cả? Câu trả lời của Phật giáo, như bản kinh của chúng ta gợi ý, là Đức Phật xuất hiện theo cách có ý nghĩa nhất đối với mỗi chúng ta, thị hiện những hình tướng khác nhau, thuyết giảng bằng những ngôn ngữ khác nhau, đưa ra những lời răn dạy khác nhau, tùy thuộc vào căn cơ và nhu cầu của chúng ta. Điều này truyền cảm hứng cho người tầm đạo, nhưng lại gây bối rối cho người viết tiểu sử. Người viết tiểu sử phải chọn khung tranh trước, rồi mới bắt tay vào vẽ bức chân dung.”
“Mục tiêu của rất nhiều bản tiểu sử Đức Phật là tìm ra một người trần đằng sau một huyền thoại. Tôi khẳng định trong cuốn sách này là không thể tìm thấy người đó. Và tôi lý giải rằng người đàn ông mà một số người tuyên bố tìm thấy, triết gia đã qua đời vì bệnh kiết lỵ, không phải là người mà các Phật tử đã tìm đến để nương náu khỏi khổ đau suốt hơn hai thiên niên kỷ.”
“Ở một nghĩa thực, việc lập luận rằng Đức Phật với mọi vinh quang của Ngài, giống như mọi vị Phật đời trước với tất thảy vinh quang của các ngài ấy, không phải là một nhân vật lịch sử, lại chính là một biện giải thực chân Phật giáo. Chúng ta không cần từ bỏ cuộc tìm kiếm của mình trong vô vọng. Thay vào đó, chúng ta từ bỏ việc tìm kiếm một bản ngã chưa từng tồn tại.’
“Kinh điển Phật giáo thường mô tả vô số vị thần tham dự các buổi giảng pháp của Đức Phật, nhưng chính Đức Phật là bậc giữ vị trí tôn nghiêm nhất; một trong những danh hiệu của Ngài là devātideva, “vị thần vượt qua các vị thần”.
“Tuy nhiên, hài nhi không cần bế ẵm mà có thể đi lại và nói chuyện. Ngài đi bảy bước về phía bắc, mỗi bước đều có một bông hoa sen nở bừng dưới chân. Chỉ vào bầu trời phía trên và mặt đất phía dưới, Ngài tuyên bố: “Cõi trời và mặt đất, chỉ ta xứng đáng được tôn thờ”. Nghệ thuật Phật giáo thường khắc họa cảnh này với hình ảnh hài nhi mặc một chiếc khố. Hoàng hậu Ma Da trở về thành cùng hài nhi, đưa Ngài tới diện kiến Vua Tịnh Phạn.”
“Thế rồi các bảo mẫu để lại Thái tử một mình để ra xem hội, họ say sưa với các sự kiện ngày lễ đến mức đã để Ngài một mình suốt vài canh giờ. Khi nhìn về cái cây, họ thấy bóng những cây khác gần đó đã thay đổi trong suốt cả ngày, nhưng bóng cái cây che chắn cho Thái tử không hề dịch chuyển kể từ lúc họ rời đi. Đua nhau trở lại cái cây, họ kéo tấm rèm bao quanh Thái tử lên và nhìn thấy Ngài đang ngồi thiền trong tư thế hoa sen.”
“Thái tử Tất Đạt Đa là một vận động viên xuất sắc, đánh bại các anh em họ khi đấu vật. Trong cuộc thi bắn cung, giống như Odysseus, Ngài giương một cây cung mà không ai có thể uốn cong, bắn ra mũi tên xuyên qua năm cái trống sắt, cái sau cách cái trước xa hơn, và bảy cây cọ, như nhiều bản văn đã thuật lại. Mũi tên sau đó chạm mặt đất, khiến nước tuôn chảy.”
“Đội quân của Ma Vương được cho là kéo dài hàng dặm về mọi hướng, do chính Ma Vương cầm đầu, cưỡi trên một con voi khổng lồ, biến thân nghìn tay, mỗi tay cầm một loại khí giới. Đoán rằng Ngài đã kề cận chứng ngộ, chư thiên phe thiện, bao gồm cả những nhân vật nổi tiếng như Đế Thích và Phạm Thiên, quy phụng bên Đức Phật. Nhưng khi nhìn thấy Ma Vương và tay sai của y đang đến gần, họ liền bay đi, để lại Thái tử một mình không khí giới, ngồi dưới gốc cây. Ngài không hề bối rối.
Ma Vương và lâu la tung một cơn mưa khí giới vào Ngài, trút xuống những quả cầu than rực lửa, đá lở, bão cát, bão bùn và bão tro. Khi những khí giới ấy đến gần Thái tử, chúng biến thành những cánh hoa và bụi gỗ đàn hương, nhẹ nhàng hạ xuống quanh chân Ngài. Ma Vương tung ra những cơn mưa xối xả để cuốn trôi Ngài, khiến nước lũ dâng lên tới ngọn cây. Ngài vẫn khô ráo. Ma Vương tung ra những cơn bão để thổi bay Ngài. Vạt y Ngài còn không lay động. Ở một trong những câu chuyện về chứng ngộ của Đức Phật trong kinh Đại Sự, Ngài đã đánh bại đội quân của Ma Vương bằng một tiếng ho.”
“Mặc dù có một số khác biệt vùng miền đáng kể, đặc biệt là về kích thước và hình dạng phần nhô lên trên đỉnh đầu, hình ảnh Đức Phật trong nghệ thuật vẫn tương đối nhất quán trong suốt lịch sử lâu đời của truyền thống Phật giáo, nghĩa là trong nhiều thế kỷ sau giai đoạn phi ảnh tượng của Ngài.”
Như đã thảo luận trong Chương 12, họ có chung một danh sách dài các phẩm tính tương tự, và tất cả đều thực hiện 12 công hạnh giống nhau, chỉ khác nhau ở tám khía cạnh: tuổi thọ, chiều cao, đẳng cấp (bà la môn hoặc sát đế lỵ), phương tiện di chuyển khi xuất gia, khoảng thời gian thực hành khổ hạnh trước khi giác ngộ, loài cây họ ngồi dưới gốc trong đêm giác ngộ, kích thước chỗ ngồi ở đó và kích thước vầng hào quang của họ.2 Thật vậy, các vị Phật tương đồng đến mức một số văn bản cho rằng tất cả đều giống nhau. Trong phẩm thứ 11 của Kinh Pháp Hoa, trước khi triệu hồi vô số vị Phật từ các Phật quốc khác đến chứng kiến Ngài mở cánh cửa bảo tháp khổng lồ vừa nổi lên mặt đất, Đức Phật nói: “Bây giờ ta sẽ tập hợp tất cả các hình tướng của ta, đã được sinh tạo đầy vi diệu, đó là các vị đang thuyết pháp trong thập phương thế giới”.
Mặc dù tương đồng đến thế nhưng ở mức độ nhất định, Đức Phật lại trở thành một nhân vật không thể khắc họa trọn vẹn, dù ở dạng vật chất hữu hình hay văn kể. Đức Phật, một vị Phật, ngày càng được nhiều người mô tả theo nghĩa một danh mục phẩm chất – cho dù theo hướng “giảm đi” hay “tăng thêm”.”
“Như chúng ta đã lưu ý, các tác giả của trường phái Mīmāṃsā lập luận rằng một trong những lý do khiến kinh Vệ Đà không thể sai là bởi chúng không phải do con người sáng tác; vì không có ghi chép nào về tác giả và quá trình biên soạn, kinh Vệ Đà là vĩnh cửu. Đối với họ, kinh điển Phật giáo có thể sai vì tác giả là con người.
Nỗ lực chống lại những tuyên bố như vậy của Phật giáo dường như nằm ở lý giải cho những gì có thể gọi là sự siêu nhân hóa, hoặc có lẽ là sự phi nhân hóa, đối với Đức Phật: Ngài giảng pháp mà không có bất cứ hoạt động tư duy nào dù là nhỏ nhất, giống như một bánh xe đang chuyển động;18 Ngài không có các khiếm khuyết của chúng sinh hữu diệt vì Ngài vượt ra ngoài chu kỳ tái sinh và do đó bất tử;19 kinh điển gán cho Ngài không nhất thiết do Ngài nói ra, và đôi khi thậm chí phát ra từ các bức tường. Ngài không phải là tác giả của kinh tạng mà chỉ là vị giám sát kinh tạng.”
“Để Đức Phật không bị chỉ trích, phải tước bỏ nhân tính và tư cách con người ra khỏi Ngài. Và như thế, người ta giải thích Đức Phật không phải là người, một pudgala trong tiếng Phạn, bởi một người là “đầy nhiễm ô”, dịch trực tiếp từ gang zag, thuật ngữ tiếng Tây Tạng. Do đó xét theo nhiều khía cạnh, Ngài là apauruṣeya, thuật ngữ được sử dụng để mô tả kinh Vệ Đà, tức là không phải con người. Thay vào đó, Ngài là một nguyên tắc giác ngộ vĩnh cửu, đôi khi xuất hiện trong lịch sử để thực hiện những công hạnh giống nhau, giảng dạy những giáo pháp giống nhau.
Cơn kinh hoàng của giác ngộ là do kết hợp cưỡng ép những phẩm tính này, những pháp này, khâu kết lại nhằm tạo ra một cơ thể không thể tưởng tượng được, không phải vì kỳ diệu mà vì bằng cách nào đó nó thành ra dị hợm.”
“Vì giống như chỗ ngồi trống dưới Cây Bồ Đề được mô tả trên các phiến đá trang trí bảo tháp, Đức Phật trở nên vô hình một lần nữa, giáo pháp của Ngài phát ra từ các bức tường, như thể Ngài chưa bao giờ ở đó, được ban cho không chỉ sức mạnh để sống trong một đại kiếp hoặc cho đến khi đại kiếp đó kết thúc mà là một sự bất tử trong kinh điển Đại thừa khiến Ngài có quyền năng để giảng dạy bất cứ điều gì dưới bất kỳ hình thức nào cho bất cứ ai, mãi mãi. Tuy nhiên, ở đó có những dấu chân, dấu hiệu về sự hiện diện trong quá khứ của Ngài, dấu hiệu về sự vắng mặt của Ngài”
“Cho dù có hay không người mà chúng ta gọi là Đức Phật, cho dù dung ảnh Ngài khởi thủy từ thuở nào, thì hiện diện ấy vẫn đang còn tiếp diễn, không phải nơi một hình dung đơn nhất mà là trong vô vàn ảnh tượng, rồi khi được khai quang điểm nhãn, an vị trang nghiêm, sẽ trở nên sống động, xua tan mọi ưu phiền và ban tặng mọi phước lành cho những kẻ lang thang trong thế gian đầy đau khổ này. Đó là một dung ảnh đã hiện diện khắp thế gian, đẫm mình trong những câu chuyện, giáo pháp và giáo lý đã truyền cảm hứng cho hàng triệu người qua bao thế kỷ, tất cả được niêm phong cẩn mật bên trong một biểu tượng đơn nhất.”
